Prof. Paweł Churski (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza)

Paweł Churski, profesor nauk społecznych, geograf ekonomiczny, pracuje na Wydziale Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, obecnie jest dziekanem wydziału, a od 2009 kierownikiem Katedry Studiów Regionalnych i Lokalnych. Przewodniczący Konferencji Kierowników Jednostek Geograficznych, Przewodniczący Zespołu Wykonawczego Unii Uczelni na Rzecz Rozwoju Kierunków Studiów w Zakresie Gospodarowania Przestrzenią, Wiceprzewodniczący Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN, Wiceprezes Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Jest członkiem m.in. Stowarzyszenia Europejskich Szkół Planowania (AESOP), Europejskiego Stowarzyszenia Studiów Regionalnych (ERSA) oraz Amerykańskiego Stowarzyszenia Geografów (AAG). Autor ponad 200 publikacji naukowych, w tym 16 monografii i 26 prac zbiorowych. Jego zainteresowania badawcze obejmują m.in: problemy rozwoju lokalnego i regionalnego w Polsce oraz w Europie, w tym związane ze zmianami klimatycznymi, procesem sprawiedliwej transformacji oraz kształtowaniem odporności, przemiany czynników rozwoju i polityki regionalnej w Polsce i w Unii Europejskiej, a także wyzwania odpowiedzialnych badań i innowacji, w tym roli uczelni w ich realizacji. Członek Zespołu Ekspertów Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej ds. przyszłości Polityki Spójności UE. Członek Zespołu Ekspertów ds. krajowych rekomendacji dla procesu sprawiedliwej transformacji polskich regionów węglowych.

Tutuł wystąpienia: Wyzwania współczesnych zróżnicowań przestrzennych rozwoju. Czy przemiany przemysłu i usług zmieniają pozycję oraz geografię peryferii w Polsce?

Przestrzenna polaryzacja rozwoju społeczno-gospodarczego to fundamentalny problem badawczy i aplikacyjny w kontekście europejskich mechanizmów wyrównywania szans. Deficyty w zakresie efektywności i skuteczności realizowanych interwencji polityki spójności skutkują utrwalaniem się procesów marginalizacji, prowadząc do konstytuowania się tzw. obszarów pozostawionych w tyle (left-behind areas). Jednostki te charakteryzują się wielowymiarowymi regresami rozwojowymi, które w sposób systemowy determinują obniżenie jakości życia oraz standardów bytowych mieszkańców. Powyższe uwarunkowania stymulują dyskurs naukowy i polityczny wokół koncepcji sprawiedliwości terytorialnej. Jej niedobór jest coraz częściej eksploatowany instrumentalnie w retoryce populistycznej, co przekłada się na specyficzne zachowania wyborcze w regionach określanych mianem „miejsc bez znaczenia” (places that don’t matter). Stopień adaptacji tych obszarów do globalnych megatrendów pozostaje niejednolity, co dotyczy w m.in. transformacji technologicznej przemysłu oraz wdrażania nowych modeli organizacyjnych i cyfrowych w sferze usług. Wykazują one również odmienną odporność (resilience) na skutki asymetrycznych szoków zewnętrznych – począwszy od kryzysu finansowego z 2008 roku, poprzez pandemię COVID-19, aż po geopolityczne i ekonomiczne konsekwencje agresji Federacji Rosyjskiej na Ukrainę. Synergia tych uwarunkowań determinuje wzrost polaryzacji obserwowany zwłaszcza na poziomie wewnątrzregionalnym, zaostrzając dystans rozwojowy między poszczególnymi terytoriami. W konsekwencji to poziom subregionalny staje się kluczową płaszczyzną identyfikacji, eksplikacji oraz programowania działań o charakterze mitygacyjnym. W tym kontekście szczególną rolę zyskują miejskie obszary funkcjonalne (MOF), które odzwierciedlają realne powiązania sieciowe między rdzeniami a ich strefami zewnętrznymi. Średnie i małe miasta, poprzez generowanie własnych obszarów oddziaływania, kształtują środowisko relacyjne. To właśnie te relacje w decydującym stopniu wpływają na trajektorie rozwojowe i potencjał endogeniczny jednostek w układzie wewnątrzregionalnym, determinując kształtowanie się współczesnych przestrzennych zróżnicowań rozwoju.

Celem prezentacji jest przedstawienie kierunku i zakresu przemian przestrzennych zróżnicowań rozwoju w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem obszarów peryferyjnych. W prezentacji zwraca się uwagę zarówno na ewolucję podstaw teoretycznych pozwalających na wyjaśnianie procesów polaryzacji i dyfuzji w przestrzeni, jak również na wybrane wyniki empiryczne stanowiące rezultat projektów badawczych, którymi kierował autor. Szczególną uwagę kieruje się na kategorie wewnętrznych peryferii, których identyfikację przeprowadzono w oparciu o autorską delimitację miejskich obszarów funkcjonalnych w Polsce. W ich charakterystyce, bazując na studiach przypadku, próbuje się zilustrować wpływ współczesnych przemian przemysłu i usług na zmiany pozycji rozwojowej oraz rozkład przestrzenny tych obszarów w Polsce.